Banaanbax ballaaran oo ay soo abaabuleen Culimada Soomaaliyeed ayaa maanta ka dhacay Taallada Daljirka Dahsoon ee magaalada Muqdisho. Banaanbaxan ayaa lagu muujinayay dareenka diidmo ee shacabka iyo culimada Soomaaliyeed ay ka qabaan xadgudubka Israa’iil ay ku hayso midnimada, madax-bannaanida, iyo wadajirka dalka Soomaaliya.

Culimo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qaybgalay mudaharaadka, iyagoo jeediyay khudbado kulul oo ay kaga digeen faragelinta siyaasadeed, diin iyo qaranimo ee Israa’iil. Waxay sheegeen in aan la aqbali karin in qaran Soomaaliyeed loo adeegsado dano shisheeye, isla markaana shacabka Soomaaliyeed ay mar walba u taagan yihiin difaaca diintooda, dalkooda iyo dowladnimadooda.

Banaanbaxa oo si nabdoon ku dhacay ayaa sidoo kale noqday mid dadweyne badan ay taageereen, iyadoo lagu muujiyay midnimo, wacyi iyo halgan dhanka afka ah oo ka dhan ah wax kasta oo dhaawacaya jiritaanka qaranimada Soomaaliya.

Guddoomiyaha Midowga Golayaasha Culimada Soomaaliyeed, Sheekh Suufo Yare, ayaa sheegay in culimada Soomaaliyeed maanta sameynayaan bannaanbax iskugu jira socod dheer iyo isu-imaatin ballaaran, si loo muujiyo mowqifkooda adag ee ku aaddan ilaalinta midnimada iyo madax-bannaanida Ummadda Soomaaliyeed.

Bannaanbaxan ayaa ah jawaab cad oo ka dhan ah faragelinta shisheeye, gaar ahaan midda Israa’iil, waxaana culimada ku tilmaameen arrintaas mid aan la aqbali karin. Sheekh Suufo Yare ayaa xusay in culimada Soomaaliyeed mar walba ka shaqeynayaan mideynta ummadda, ilaalinta diinta, iyo difaaca qaranimada.

Isu-soo-baxa maanta ayaa ah mid nabadeed oo calaamad u ah midnimo iyo go’aan mideysan oo kasoo baxay culimada dalka.

Magaalada Muqdisho waxaa saaka ka billowday bannaanbax ballaaran oo ay ka qeybgalayaan boqolaal qof oo ka kala yimid qeybaha bulshada, gaar ahaan culimada Soomaaliyeed.

Bannaanbaxan ayaa lagu muujinayaa cambaareyn xooggan oo ka dhan ah faragelinta ay dowladda Israa’iil ku heyso midnimada iyo madax-bannaanida Soomaaliya.

Bannaanbaxa oo ay soo abaabuleen culimada Soomaaliyeed, gaar ahaan Golaha Sare ee Culumada, ayaa ka socdo Taallada Daljirka Dahsoon. Culimada ayaa horey ugu baaqay shacabka Soomaaliyeed inay si nabadeed uga qeybqaataan bannaanbaxa, si loo adkeeyo midnimada dalka loogana hortago wax kasta oo lid ku ah qaranimada Soomaaliya.

Sheekh Bashiir Axmed Salaad iyo culimo kale oo kamid ah kuwa hormuudka u ah kacdoonkan ayaa sheegay in Israa’iil ay isku dayeyso inay qalqal geliso Soomaaliya, taasina aysan marnaba ogolaan doonin, ayna ka hortagi doonaan si mideysan, diimeed iyo qaranimo ahaanba.

Bannaanbaxa ayaa kusoo beegmaya xilli dareen xooggan oo ka dhan ah siyaasadaha Israa’11l uu ka jiro guud ahaan dalka, iyadoo dadweynuhu muujiyeen sida ay uga go’an tahay difaaca madax-bannaanida iyo wadajirka ummadda Soomaaliyeed.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waxay si adag u cambaareyneysaa duullaankii qaawanaa ee Wasiirka Arrimaha Dibadda Israa’!!l uu ku soo qaaday Hargeysa, oo ah qayb muhiim ah oo aan la kala saari karin oo ka mid ah dhulka madaxa-bannaan ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Tallaabadani waxay ka dhigan tahay xadgudub weyn oo lagula kacay madaxbannaanida Soomaaliya, sharafta dhuleed, iyo midnimada siyaasadeed, waxayna u taagan tahay faragelin aan la aqbali karin oo lagu sameeyey arrimaha gudaha ee Dowlad Madaxbannaan oo ka tirsan Qaramada Midoobay.

Hargeysa waxay ka dhigan tahay qayb aan la iska indho tiri karin oo ka mid ah dhulka caalamiga ah ee la aqoonsan yahay ee Soomaaliya. Joogitaan rasmi ah, xiriir, ama fal kasta oo laga sameeyo gudaha dhulka Soomaaliya, iyadoo aan la helin oggolaansho cad iyo oggolaansho Dowladda Federaalka Soomaaliya waa sharci darro, waxba kama jiraan, mana laha ansax sharci ama saameyn.

Ficillada noocaas ah waa kuwo aan waafaqsanayn mabaadi’da iyo ujeeddooyinka Axdiga Qaramada Midoobay, Xeerka Dastuurka ee Midowga Afrika, iyo xeerarka la dejiyay ee maamula xiriirka ka dhexeeya dowladaha madaxa-bannaan, oo ay ku jiraan mabaadi’da sinnaanta madaxbannaanida, sharafta dhuleed, iyo faragelin la’aanta.

Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waxay ugu baaqaysaa Israa’iil inay si degdeg ah u joojiso dhammaan falalka wax u dhimaya madaxbannaanida, midnimada, iyo sharafta dhuleed ee Soomaaliya, iyo inay si buuxda u ixtiraamto waajibaadka saaran sharciga caalamiga ah.

Soomaaliya waxay sidoo kale ku boorinaysaa Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Jaamacadda Carabta, Ururka Iskaashiga Islaamka, iyo dhammaan la-hawlgalayaasha caalamiga ah inay si cad oo aan mugdi ku jirin u xaqiijiyaan taageeradooda mabda’a leh ee madaxbannaanida Soomaaliya, midnimada, iyo xuduudaha caalamiga ah ee la aqoonsan yahay.

Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waxaa ka qaybgalka caalamiga ah ee nabadda, diblomaasiyadda wax dhisaysa, iyo u hoggaansanaanta sharciga caalamiga ah. Isla mar ahaantaana, Soomaaliya waxay xaq u leedahay inay qaaddo dhammaan tallaabooyinka diblomaasiyadeed iyo kuwa sharci ee ku habboon, iyadoo la raacayo sharciga caalamiga ah, si loo ilaaliyo madaxbannaanideeda, midnimadeeda qaranka, iyo midnimadeeda dhuleed.

Waxaa maanta magaalada Muqdisho soo gaaray wafdi ballaaran oo ka socday dowladda Turkiga. Wafdigan waxaa horkacayay Taliyaha Ciidanka Gaarka ah ee Turkiga, Ünsal Hayal, waxaana ka mid ahaa Taliyaha Arrimaha Dibadda, Gökhan Demirtola iyo Taliye Ku-xigeenka Arrimaha Dibadda, Turgay Olgun.

Masuuliyiinta Turkiga ah waxaa si rasmi ah loogu soo dhaweeyay Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde, iyadoo ay halkaas ku qaabileen saraakiil ka tirsan Taliska Ciidanka Booliiska Soomaaliyeed.

Ujeedka socdaalka wafdigan ayaa la xiriira xoojinta iskaashiga amniga, kor u qaadista xiriirka labada dal iyo wadashaqeynta dhanka booliiska, iyadoo la filayo in ay la yeeshaan masuuliyiin sare oo ka tirsan dowladda Soomaaliya kulammo miro dhal ah.

Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed ayaa fuliyay howlgal si heer sare ah loo qorsheeyay, kaas oo ka dhacay deegaanka Ceel-Cilaan, oo qiyaastii 30 kiiloomitir dhanka bari kaga beegan degmada Bardheere ee gobolka Gedo.

Howlgalka oo ahaa mid qorsheysan isla markaana si guul leh loo fuliyay, ayaa Ciidamada Xoogga Dalka ku dileen shan (5) dhagarqabe, kuwaas oo dhibaato joogto ah ku hayay dadka rayidka ah ee ku nool deegaankaasi.

Intii uu socday howlgalka, ciidamada ayaa gebi ahaanba burburiyay fariisimo iyo fadhiyo ay halkaasi ku lahaayeen kooxaha arxan-laawayaasha ah, kuwaas oo ay ku abaabuli jireen falal amni-darro.

Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed ayaa mar kale adkeeyay go’aankooda ah difaaca shacabka Soomaaliyeed iyo ciribtirka kooxaha nabad-diidka ah, iyagoo ugu baaqay shacabka inay la shaqeeyaan hay’adaha amniga.

Golaha Wasiirrada Xukuumadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, oo maanta yeeshay kulan aan caadi ahayn, ayaa looga hadlay xaaladda guud ee amniga dalka iyo howlgalladii ugu dambeeyay ee ay fuliyeen ciidanka xoogga dalka oo guulo waaweyn kasoo hooyey dagaalka lagu ciribtirayo kooxaha Khawaarijta ah, iyo doorashooyinkii goleyaasha deegaanka Gobolka Banaadir, ee dhowaan sida guusha ah uga qabsoomay caasimadda.

Kulanka oo uu shir-guddoomiyey Madaxweynaha JFS, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud, oo uu weheliyo Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda JFS, Mudane Xamsa Cabdi Barre, ayaa hadal-jeedin looga dhagaystay Madaxweynaha Jamhuuriyadda oo si faahfaahsan uga warbixiyay xaaladda guud ee dalka, isaga oo si weyn golaha ugu bogaadiyay kaalintii muuqatay ee ay ka qaateen qabsoomidda doorashooyinkii qof iyo codka ahaa ee casimadda ka qabsoomay 25-tii Diseembar, 2025, taas oo uu Madaxweynaha ku tilmaamay dhacdo taariikhi ah oo dad badan ay shaki ka qabeen in ay qabsoomi karto.

Madaxweynaha Jamhuuriyadda Mudane Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa sidoo kale ka hadlay duulaankii qaawanaa ee lagu soo qaaday qaranimada, wuxuuna sheegay in guulo wax ku ool ah laga gaaray tallaabooyinka diblumaasiyadeed ee dowladdu kaga jawaabtay weerarkaas, isaga oo golaha kula dardaarmay in sida wadajir ah u waajahaan difaaca dalka. Madaxweynaha JFS, ayaa sidoo kale golaha wasiiradda ku booriyay in ay si midnimo, wadajir iyo wadatashi ah ku wajahaan xaaladda dalka, iyo u adeegidda shacabka Soomaaliyeed.

Golaha Wasiirrada Xukuumadda JFS, ayaa ansixiyey labo heshiis oo muhiim u ah Qaranka iyo iskaashiga dowladaha saaxiibada la ah Soomaaliya, waxa ayna kala yihiin.

1) Heshiis is-afgarad oo u dhexeeya dowladaha Soomaaliya iyo Uganda oo ku saabsan iskaashiga amniga.

2) Heshiis is-afgarad oo u dhexeeya dowladda Soomaaliya iy Boqortooyada Sacuudiga kuna saabsan iskaashiga gaadiidka badda.

Sidoo Kale golaha Wasiirrada ayaa meelmariyey Hindise-Sharciyeedyo iyo Siyaadadaha kala ah.

1) Hindise-Sharciyeedka Caddeymaha.

2) Axdiga Caalamiga ah ee Halbeegyada Tababbarka iyo Shahaado-siinta ilaalinta baxmaaxiinta 1978.

3) Xeerka dhismaha Machadka Soomaaliyeed ee Badaha.

4) Xeer-nidaamiyaha Sharciga Dhowrista Xogta Dadweynaha

5) Siyaasadda Qaran ee Naafada Soomaaliyeed

Ugu dambeyn, golaha ayaa warbixin ka dhagaystay Wasiirka Wasaaradda Batroolka iyo Macdanta XFS, Mudane Daahir Shire Maxamed, taas oo ku saabsan howlaha soo saarista shidaalka oo dhowaan laga bilaabi doono dalka, iyo warbixin ku saabsan xaaladda abaaraha dalka taas oo goluhu ka dhageystay Hey’adda Maareynta Musiibooyinka Qaranka (SODMA.)

Wasiirka Warfaafinta, Dhaqanka iyo Dalxiiska Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Daa’uud Aweys Jaamac, ayaa maanta dhambaal hambalyo iyo bogaadin u diray maamulka iyo shaqaalaha Wakaaladda Wararka Soomaaliyeed (SONNA) oo u dabaaldageeyso munaasabadda xuska sannad-guuradii 62-aad.

Wasiirka oo la hadlay warbaahinta qarabka ayaa sheegay in SONNA ay tahay isha rasmiga ah ee wararka Soomaaliya, isla markaana ay door muhiim ah ka qaadato gaarsiinta wararka dowladda iyo kuwa qaranka ee ku wajahan shacabka Soomaaliyeed, iyadoo sidoo kale caalamka u soo bandhigta xaqiiqada ka jirta dalka.

Mudane Daa’uud Aweys Jaamac ayaa xusay in Wakaaladda Wararka Soomaaliyeed ay leedahay taariikh dheer oo ku suntan hufnaan, karti iyo waajibaad-fulin, isla markaana howlwadeennadeedu ay si daacadnimo leh ugu adeegaan danta guud, kuna xiraan Soomaaliya warbaahinta caalamka.

Wasiirka ayaa tilmaamay in SONNA ay noqotay isha ugu weyn ee laga soo xigto wararka Soomaaliya, gaar ahaan marka warbaahinta caalamku doonayaan xog iyo warbixinno la xiriira xaaladda dalka, isagoo xusay in wakaaladdu xiriir shaqo la leedahay in ka badan 70 wakaaladood oo warar caalami ah, kuwaas oo isugu jira telefishanno, idaacado, jaraa’idyo iyo warbaahinno casri ah.

Sidoo kale, Wasiirka Warfaafinta ayaa hambalyo gaar ah u diray tifaftirayaasha, wariyeyaasha, farsamayaqaannada iyo dhammaan shaqaalaha SONNA, isagoo ku ammaanay doorkooda muuqda ee horumarinta warbaahinta qaranka iyo wacyigelinta bulshada.

Mudane Daa’uud Aweys Jaamac ayaa xusay in wakaaladdu sannadihii u dambeeyay sameysay horumar ballaaran oo dhanka tiknoolajiyadda iyo casriyeynta qalabka warbaahinta ah, taas oo ka dhigtay mid la jaanqaadaysa wakaaladaha wararka ee caalamka.

Ugu dambeyn, Wasiirka Warfaafinta ayaa carrabka ku adkeeyay in SONNA ay door weyn ka qaadato istaraatiijiyadda dowlad-dhiska Soomaaliya, gaar ahaan tebinta arrimaha amniga, dagaalka ka dhanka ah Khawaarijta, dib-u-dhiska dowladnimada, dib-u-heshiisiinta, geeddi-socodka siyaasadeed iyo wacyigelinta bulshada, isagoo u rajeeyay wakaaladda horumar, nabad iyo barwaaqo, isla markaana ay sii waddo waajibaadkeeda qaran ee ay u hayso shacabka Soomaaliyeed.

Wasiirka Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib-u-Heshiisiinta Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Hon. Cali Yuusuf Cali (Xoosh), ayaa kulankiisii ugu horreeyay la yeeshay Agaasimaha Guud ee cusub, Mudane Cabdulqaadir Cali.

Kulanka oo diiradda lagu saaray howlaha maamul iyo shaqo ee Wasaaradda, jiheynta istaraatiijiga ah iyo qorshayaasha mustaqbalka gaar ahaan mudnaanta Wasaaradda ee sanadka 2026

Wasiirka iyo Agaasimaha Guud ayaa sidoo kale kawada hadlay muhiimadda ay leedahay xoojinta howlaha hortabinta leh, sida dadaallada dib-u-heshiisiinta, horumarinta arrimaha federaalka, taageeridda hawlaha xasillinta, iyo kor u qaadista hufnaanta iyo waxqabadka hay’adaha Wasaaradda.

Wasiirka ayaa sheegay in wada-shaqayn dhow iyo isla-xisaabtan joogto ah ay muhiim u yihiin gaarsiinta Wasaaradda yoolalka iyo adeegyada ay bulshada u hayso.

Wasiirka Warfaafinta, Dhaqanka iyo Dalxiiska ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Daa’uud Aweys Jaamac, ayaa maanta xarigga ka jaray mashruuca Casriyeynta Istuudiyeyaasha Radio Muqdisho, Codka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Munaasabadda xarig-jarka waxaa goobjoog ka ahaa Agaasimaha Guud ee Wasaaradda C/laahi Xayir Ducaale iyo masuuliyiin kale.

Mashruuca Casriyeynta Istuudiyeyaasha Radio Muqdisho oo soo socday muddo sannad ah,ayaa u suurtageliyey Radio Muqdisho in uu helo qalab casri ah oo noocii ugu dambeeyey ah iyo in Raadiyaha uu yeesho Laba Istuudiyo oo iskumar si siman hawada u geli kara hadii loo baahdo.

Agaasimaha Radio Muqdisho, Codka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya C/Fataax Dahir Jayte oo hadal kooban ka jeediyey munaasabadda xarig jarka Istuudiyeyaasha,ayaa Madaxda Wasaaradda ee uu Wasiirka hoggaaminayo uga mahadcelinyey taageerrada joogtada ah ee ay Raadiyaha la garab taagan yihiin, waxaana uu tilmaamay in qalabkan oo qeyb ka mid ah uu Raadiyahu ka faa’iiday wada shaqeynta BBC Media Action.

Wasiirka Warfaafinta, Dhaqanka iyo Dalxiiska, Mudane Daa’uud Aweys Jaamac oo Istuudiyaha 7aad ee Radio Muqdisho ka hadlay ayaa ugu horreyn bogaadiyey hawlwadeennada Raadiyaha, isaga oo dhinaca kalena tilmaamay in hirgelinta mashruucaan uu qeyb ka yahay dadaallada dowladda Soomaaliya ay ugu jirto hormarinta Warbaahinta Qaranka si shacabka Soomaaliyeed loo wacyi geliyo mar walba.