Wasiirka Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib-u heshiisiinta ee Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Cali Yuusuf Cali (Xoosh), ayaa si rasmi ah u furay kulanka Guddiga Sare ee Mashruuca Dowlad-Kaab, isaga oo ka hadlay ahmiyadda mashruucan uu u leeyahay dowlad-dhiska dalka.

Wasiirka ayaa sheegay in Mashruuca Dowlad-Kaab uu yahay tiir muhiim u ah ajendaha dowlad-dhiska, gaar ahaan xoojinta dowladaha hoose. Wuxuu tilmaamay in tan iyo markii mashruuca la bilaabay la gaaray horumarro wax ku ool ah oo ay ka mid yihiin:

Dhammaystirka iyo hirgelinta siyaasado iyo habraacyo heer Federaal, Dowlad-Goboleed iyo degmo, sida Siyaasadda Qaran ee Maamul-Daadejinta, Xeerka Ururka Dowladaha Hoose, iyo istaraatiijiyadaha iyo habraacyada maaliyadda iyo adeeg-bixinta. Xoojinta nidaamyada maaliyadeed, iyadoo la hirgeliyay hannaan casri ah oo lagu maareeyo dakhliga iyo kharashaadka si loo helo isla-xisaabtan dhab ah.Kor u qaadidda awoodda shaqaalaha wasaaradaha, Maamulka Gobolka Banaadir iyo degmooyinka mashruucu taageero.

Horumarinta nidaamyada dijitaalka ah si loo fududeeyo adeeg-bixinta loona yareeyo dib-u-dhacyada iyo khaladaadka.

Degmooyinka uu mashruucu ka shaqeeyo oo dhammaantood ku daray qoondo lacageed oo dhan 3% kharashaadka mashruuca, taas oo muujinaysa lahaansho iyo ka-go’naansho.

Wasiir Cali Xoosh ayaa hadalkiisa ku soo gabagabeeyay in Mashruuca Dowlad-Kaab uusan ahayn oo keliya mashruuc horumarineed, balse uu yahay hannaan lagu dhisayo kalsoonida shacabka iyo dowladnimada dalka.

Wasiirka Amniga Gudaha ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Gen. Cabdullaahi Sheekh Ismaaciil (Fartaag), oo uu wehliyo Agaasimaha Guud ee Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda, Mudane Mustafa Sheekh Cali Dhuxulow, ayaa gaaray magaalada Dar es Salaam ee dalka Tanzania, halkaas oo ay ku tageen booqasho rasmi ah oo qaadan doonta laba maalmood.

Wasiirka iyo wafdiga uu hoggaaminayo ayaa si diirran loogu soo dhaweeyay garoonka diyaaradaha ee Julius Nyerere International Airport, waxaana halkaas ku qaabilay Safiirka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya u fadhiya Tanzania, Danjire Ilyaas Cali Xasan.

Booqashadan rasmiga ah ayaa la filayaa inay xoojiso xiriirka iyo iskaashiga labada dal, gaar ahaan dhinacyada amniga, socdaalka, iyo horumarinta wada-shaqeynta hay’adaha dowladda ee Soomaaliya iyo Tanzania.

Magaalada Nairobi ayaa lagu qabtay munaasabad mahadnaq iyo soo dhaweyn isugu jirta oo loo sameeyay Danjire Elyaas Barre Shiil, kaddib markii uu dhawaan magacaabay Madaxweynaha William Ruto inuu noqdo Danjire Ku-xigeenka dalka Kenya u fadhiyi doona Soomaaliya.

Xafladda ayaa waxaa ka qeybgalay Wasiirka Caafimaadka ee Kenya, Aden Duale, iyo Danjire Jabril Ibrahim Cabdulle. Sidoo kale waxaa munaasabadda ka soo qeyb galay xubno ka tirsan Baarlamaanka, danjireyaal, senatarro, culumaa’udiin, odayaal, musharraxiin siyaasadeed iyo wakiillo ka kala socday qeybaha kala duwan ee bulshada.

Dadkii halkaas ka hadlay ayaa ku bogaadiyay Danjire Elyaas Barre Shiil kalsoonida loo muujiyay, iyagoo u rajeeyay guul iyo horumar shaqadiisa cusub, gaar ahaan xoojinta xiriirka iyo iskaashiga u dhexeeya dalalka Kenya iyo Soomaaliya.

Maxkamadda Ciidamada Qalabka Sidda ayaa saakay dil toogasho ah ku fulisay laba dhagarqabe oo ka tirsanaa Khawaarijta Al Shabab.

Dhagarqabeyaasha dilka lagu fuliyay ayaa lagu kala magacaabaa Xasan Cali Iftiin Buule (Gacmey) Iyo Xasan Cali Ibraahim Maxamed Axmed {baari, biibaaye, kuwaas oo ay horay xukun toogasho ah ugu riday Maxkamadda Darajada 1aad ee CQS.

Labada dhagarqabe ayaa loo haystay Dilal & Qaraxyo ka dhacay Caasimada laguna guumaday Muwaadiniin Soomaaliyeed ayaa saakay laga oofiyay xadkii Qisaasta ahaa ee horay ugu xukuntay Maxkamadda Ciidamada Qalabka Sida.

Agaasimaha Guud ee Wasaaradda Gaadiidka iyo Duulista Hawada XFS Cumar Cali Afrax ayaa guddoomiyay shir muhiim ah oo looga hadlay qorshaha dhismaha waddooyinka iyo nidaamka bulaacadaha ( Drainage System) ee garoonka diyaaradaha Aadan Cadde ee magaalada Muqdisho.

Muddada shirka uu socday waxaa si weyn loogu gorfeeyay qorshaha iyo naqshadda wadooyinka gudaha garoonka iyo dhismaha nidaam bulaacado oo tayo leh, si loo xoojiyo bilicda, amniga iyo habsami u socodka adeegyada garoonka.

Sidoo kale, Mas’uuliyiintu waxay isla garteen muhiimadda uu mashruucani u leeyahay horumarinta kaabeyaasha dhaqaalaha iyo sare u qaadista tayada adeegyada Garoonka diyaaradaha, iyadoo mashruucan uu qeyb ka yahay hirgelinta Mashruuca Nagaad oo ay taageerayso World Bank.

Shirka, sidoo kale, waxaa ka qeyb galay Maareeyaha Garoonka Mudane Cabdinaasir Gurey iyo Maareeye Ku-xigeenka Mudane Daa’uud Axmadeey, iyo sidoo kale Agaasimayaasha Waaxaha Qorsheynta iyo waaxda Horumarinta Garoomada Diyaaradaha.

Waxaa kaloo qeyb ka ahaa mas’uuliyiin ka socotay Wasaaradda Howlaha Guud iyo Dib-u-dhiska, Maamulka Gobolka Banaadir iyo hay’ada UNOPS.

Mudanayaasha labada Aqal ee Baarlamaanka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ayaa maanta kulan wadajir ah ku yeeshay xarunta Golaha Shacabka, waxaana shir guddoominayey Guddoomiye kuxigeenka koowaad ee Golaha Aqalka Sare Mudane Cali Shacbaan Ibraahim oo ay wehliyaan Guddoomiye kuxigeenka labaad ee Golaha Shacabka Mudane Cabdullaahi Cumar Abshirow iyo Guddoomiye kuxigeenka labaad ee Golaha Aqalka sare Mudane Cabdullaahi Xirsi Timacadde.

Ajendaha kulanka labada Aqal ee maanta ayaa waxa uu ahaa sii wadida ka doodista cutubka lixaad ee dastuurka Kmg ah gaar ahaan Qodobadiisa 80-aad ilaa 95-aad.

Guddoomiye kuxigeenka koowaad ee Golaha Aqalka sare Mudane Cali Shacbaan Ibraahim oo kulanka soo xiray ayaa sheegay in dooda cutubka lixaad ee dastuurka ay sii socon doonto, islamarkaana lasii amba qaadi kulanka kan xiga.

War-murtiyeedka Midowga Afrika ayaa si cad u cambaareeyay, una diiday aqoonsiga halka dhinac ah ee Israa’iil ay sheegtay in ay siisay Somaliland, Midowga Afrika ayaa mar kale adkeeyay mowqifkooda ku aaddan ilaalinta madax-bannaanida, midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Shirka ayaa sidoo kale taageeray bayaankii uu 26-kii Diseembar 2025 soo saaray Guddoomiyaha Guddiga Midowga Afrika, Mudane Maxamuud Cali Yuusuf, kaas oo si cad u diiday tallaabo kasta ama hindise kasta oo lagu aqoonsanayo Somaliland.

Hoggaamiyeyaasha Afrika ayaa carrabka ku adkeeyay in aqoonsi kasta oo hal-dhinac ahi uu ka hor imaanayo mabaadi’da aasaasiga ah ee Midowga Afrika iyo Axdiga Qaramada Midoobay, isla markaana uu halis gelin karo nabadda, xasilloonida iyo wadajirka Qaaradda Afrika.

Golaha Midowga Afrika ayaa xusay muhiimadda ay leedahay ixtiraamka xuduudaha si caalami ah loo aqoonsan yahay iyo in khilaafaadka lagu xalliyo wada-hadal iyo hannaan sharci oo waafaqsan qawaaniinta qaaradda iyo kuwa caalamiga ah.

Wasiirka Gaashaandhigga Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Axmed Macallin Fiqi, ayaa hambalyo u diray Ciidanka Cirka Soomaaliyeed munaasabadda xuska sanad-guurada 66-aad ee ka soo wareegtay aaasaaskooda.

Wasiirku waxa uu si gaar ah u bogaadiyay doorka muhiimka ah ee Ciidanka Cirka Soomaaliyeed ku leeyihiin difaaca qaranka, taageeridda hawlgallada la dagaallanka argagixisada, fulinta samatabbixinta degdegga ah, iyo ka qayb-qaadashada sugidda amniga guud ee dalka.

Sidoo kale, Wasiirka ayaa ku ammaanay Ciidanka Cirka geesinimada, hufnaanta, iyo heeganka joogtada ah ee ay u muujiyaan difaaca dalka iyo ilaalinta badqabka shacabka Soomaaliyeed.

Taliyaha Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed, S/Guuto Ibraahim Maxamed Maxamuud, ayaa hambalyo iyo bogaadin u diray Ciidanka Cirka ee Xoogga Dalka Soomaaliyeed (XDS), kuwaas oo maanta u dabaal-degaya sanad-guuradii 66-aad ee ka soo wareegtay aas-aaskooda.

Taliyaha ayaa ku ammaanay Ciidanka Cirka doorkooda muhiimka ah ee ay kaga jiraan difaaca qaranka, ilaalinta hawada dalka, iyo ka qeyb-qaadashada howlaha amniga iyo badbaadinta shacabka Soomaaliyeed.

“Waxaan hambalyo u dirayaa Sarreeyeyaasha, Saraakiisha, Saraakiil-xigeennada, Alifleyda iyo Dableyda Ciidanka Cirka ee XDS oo maanta u dabaal-degaya xuska sanad-guurada 66-aad ee ka soo wareegatay aas-aaskooda,” ayuu yiri Taliye Ibraahim Maxamed Maxamuud.

Sidoo kale, Taliyaha ayaa ku boorriyay Ciidanka Cirka inay sii laba jibbaaraan dadaalkooda, isla markaana xoojiyaan wadajirka iyo heeganka ay u hayaan difaaca dalka, si loo xaqiijiyo amni iyo xasillooni waarta.

Ciidanka Cirka Soomaaliyeed oo la aas-aasay 15-kii Feberaayo sanadkii 1960-kii, ayaa muddo dheer laf-dhabar u ahaa difaaca hawada dalka, inkastoo ay soo mareen marxalado kala duwan oo dib-u-dhis iyo tayeyn ah.

Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ayaa si rasmi ah ugu biirtay Habka Is-Qiimeynta iyo Dib-u-Eegista Maamul-Wanaagga Afrika ee APRM [African Peer Review Mechanism (APRM)], oo ah habraac uu aas-aasay Midowga Afrika si dalalka xubnaha ahi ay isu qiimeeyaan, isu la xisaabtamaan, isla markaana u horumariyaan maamul wanaagga, hufnaanta iyo tayada hay’adahooda dowladeed.

Ku biiristan ayaa lagu xaqiijiyay intii uu socday Kal-fadhigii 35-aad ee Madasha Hoggaamiyeyaasha Dalalka iyo Dowladaha ee APRM, halkaas oo Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Hassan Sheikh Mohamud, uu ku saxiixay Heshiiska Is-afgaradka ku biirista (MoU), taas oo muujinaysa go’aan heer qaran ah oo lagu xoojinayo hannaanka dib u habaynta dowladeed.

APRM ma aha hannaan kormeer dibadeed oo lagu farageliyo dalalka, balse waa nidaam ay dowladuhu si ikhtiyaari ah ugu oggolaanayaan in la qiimeeyo siyaasaddooda, hay’adahooda iyo nidaamyadooda maamul si loo ogaado meelaha horumar laga sameeyay iyo meelaha u baahan dib u habayn iyo tayeyn. Tani waxay kor u qaadaysaa isla xisaabtan, wadaagis khibradeed, iyo isbarbardhig wax ku ool ah oo u dhexeeya dalalka Afrika.

Ku biirista Soomaaliya ee APRM waxay caddeyn u tahay sida ay Dowladda Federaalka Soomaaliya uga go’an tahay xoojinta dimuqraadiyadda iyo maamul wanaagga, dhisidda hay’addo dowladeed oo hufan oo isla xisaabtan leh, maareyn dhaqaale oo mas’uuliyad ku dhisan iyo horumar bulsho oo loo dhan yahay.

Tallaabadani waxay sidoo kale sii xoojinaysaa kaalinta Soomaaliya ee qaab dhismeedka Midowga Afrika, iyada oo la jaanqaadaysa himilooyinka Ajandaha 2063: Afrikada aan doonayno, kana tarjumaysa dadaallada joogtada ah ee lagu adkaynayo nabadda, xasiloonida iyo horumarka waara.

Ku biirista APRM waa astaan muujinaysa in Soomaaliya ay si kalsooni leh uga qaybqaadanayso hannaannada wadajirka ah ee qaaradda, iyada oo door firfircoon ka qaadanaysa kor u qaadidda maamul wanaagga iyo iskaashiga Afrika.