Daah-furka waxaa Wasiirka ku wehliyay Wasiir Ku-xigeenka Wasaaradda, Agaasimaha Guud ee Wasaaradda, Agaasimaha Radio Muqdisho, iyo mas’uuliyiin kale, kuwaas oo kormeer ku sameeyay qeybaha kala duwan ee kaydka iyo Makiinadaha dib loo dayactiray ee lagu danabeynayo canjaladaha taariikhiga ah.

Agaasimaha Radio Muqdisho Codka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya Mudane C/Fataax Daahir Jayte oo madasha hadal ka jeediyey ayaa ugu horreyn ka warbixiyey marxaladihii uu soo maray dib u dayactirka iyo casriyeynta keydka baaxada weyn ee Radio Muqdisho, isaga oo rajeeyey in tani bilow u noqoto in Keydka Radio Muqdisho uu helo Casriyeyntii ugu ballaarneyd, maadaama Madaxda Wasaaradda ka go’an tahay in keydka hab Digital loo bedelo.

Wasiirka ayaa sheegay in dayactirka iyo dib-u-habeyntan ay tahay horudhac muhiim u ah dadaal ballaaran oo Wasaaraddu ku casriyeynayso Kaydka Radio Muqdisho, si loo ilaaliyo loona badbaadiyo kumannaan cajaladood oo xambaarsan taariikh, dhaqan iyo xusuusta qaranka Soomaaliyeed.

Wasiirka ayaa sidoo kale,bogaadiyay howl-wadeennada Radio Muqdisho iyo shaqaalaha Kaydka, isaga oo ku dhiirrigeliyay inay sii laba jibbaaraan dadaallada lagu dardargelinayo casriyeynta Canjaladaha kaydka, si jiilasha mustaqbalka ay uga faa’iideystaan dhaxalkan qaran.

Wasiirka ayaa uga mahad celiyay Hay’adda Waxbarashada, Sayniska iyo Dhaqanka ee Qaramada Midoobay ee UNESCO iyo Barnaamijka JFIT ee Dowladda Japan ee taageeraya Barnaamijka Xusuusta Dunida ( Memory of the World), sameynta Warbixinta qiimeynta Kaydka Radio Muqdisho, iyo dib-u habeynta Makiinadaha iyo qalabka Kaydka.

Wasiirku wuxuu xusay in makiinadaha dib la dayactiray ay yihiin bar bilow wanaagsan, balse aysan weli ku filnayn baaxadda weyn ee canjaladaha taariikhiga ah ee kaydka ku jira iyo badbaadintooda oo u baahan barnaamij ballaaran, loona baahan yahay Bulshada Soomaaliyeed, UNESCO iyo Saaxiibada kale ee caalamka in ay kaalin ka qaataam ololaha ay Wasaaraddu wado ee lagu fududeynayo helitaanka xogta kaydka iyo dedajinta casriyaynta Canjaldaha waqti dheer kaydsan oo halis ugu jira baaba’ iyo lumitaan.

Kaydka Radio Muqdisho waa hoyga ugu ballaaran taariikhda Soomaaliya laga soo bilaabo 1951, waxaana Wasaaradda ay waddaa dadaal lagu dardar galinayo casriyaynta Canjaladaha.

Hase ahaate, xuquuq kasta waxaa la socda masuuliyad, iyo xad jaangoynaya. Bannaanbax nabadeed micnihiisu ma aha/kama dhigna, in qof ama koox ay magaalada ka dhigaan meel aan la maamuli karin. Sido kale, Ma aha in la xiro waddooyinka muhiimka ah, la hakiyo shaqada bulshada, la carqaladeeyo ganacsiga, ama la geliyo shacabka xaalad cabsi iyo amni-darro.

Dalalka reer Galbeedka ee aan inta badan tusaalaha u soo qaadanno, bannaanbaxyadu uma dhacaan si iska furan oo aan nidaam hagaya lahayn. Qabanqaabiyeyaasha waxay la xiriiraan booliska iyo maamulka deegaanka. Waxaa la isku raacaa goobta, waqtiga, jidka la mari karo, ilaalinta amniga, iyo sida loo badbaadinayo dadka bannaanbaxaya iyo shacabka kale. Ujeeddaduna ma aha in la aamusiiyo cidda bannaanbaxaysa, balse waa in la ilaaliyo xuquuqdooda iyo xuquuqda dadka kale labadaba.

Marka la eego bannaanbaxii mucaaradku qorsheeyeen 4-tii Juun ee Muqdisho, dowladda ma aysan oran/odhan “ma bannaanbixi kartaan.” Taas beddelkeeda, banaanbaxa si mid agaasiman u noqdo, waxay u astaysay goobo cayiman oo bannaanbaxu si nabad ah uga dhici karo, waxayna sheegtay inay sugi doonto amniga shacabka, ka qaybgalayaasha iyo hoggaanka mucaaradka. Taasi waa tallaabo macquul ah.

Muqdisho waa caasimaddii dalka. Waa xarunta dowladda, ganacsiga iyo adeegyada muhiimka ah. Sidoo kale waa magaalo weli ka soo kabanaysa dagaallo, qaraxyo iyo amni-darro muddo dheer soo jiitamaysay. Sidaas darteed, dowlad kasta oo masuul ah waxa waajib ku ah, xilna ka saaranyahay, inay ka hortagto/hor-istaagto xaalad kasta oo qas iyo qalalaase dhalin karta.

Haddii mucaaradku yiraahdaan/leeyihiin “goob kasta iyo goor kasta ayaan bannaanbax ka dhigi karnaa,” ama “toban goobood ayaan isku mar ka bannaanbaxaynaa,” taasi ma aha xuquuq si masuuliyad leh loo adeegsanayo, waxayna isu bedeli masuuliyad darro. Banaanbaxyada/abaabulka bulsho ee jaanta roganta ah, waxay curyaamin karaan magaalada oo dhan, sida isu socodka, ganacsiga, waxbarashada, adeegyada caafimaadka iyo shaqada dadka masaakiinta/muruqmaalka ah ee maalin kasta nolol maalmeedkooda raadsada.

Isla dhanka kale, Haddii ay xaalad amni darro dhacdo/dhalato, waddooyin xirmaan, gurmadka caafimaadka xanibmo, ganacsiga khasaaro gaarto, ama haddii rabshad timaaddo, isla dowladda ayaa lagu eedeyn lahaa inay dayacday amniga shacabka, iyo kaalinteedi dowladnimo, sidaas darteed, dowladdu waxay xaq u leedahay, waajibna ku ah inay bannaanbaxyada u dejiso nidaam macquul ah.

Ujeedadana ma aha in shacabka ama mucaaradka laga hor istaagayo xuquuqdooda, laakinse waa in la hubiyo in xuquuqdaas loo isticmaalo si nabad ah, sharci ah, oo aan dhaawac u geysan dadka kale iyo bananbaxayasha. Bannaanbax nabadeed waa in laga dheehdaa mid nabdoon inuu yahay asaaliibtiisa oo dhan, sida: qorshihiisa, howraartiisa,halbeeggiisa, hannaankiisa iyo himiladiisa, waxaase loo bahaan yahay iney kala caddaadaann waxa ay mucaaradku xaqa u leeyihiin ee ah iney dowladda dhaliisheeda sheegaan, aragtidooda dhiibtaan, taageerayaashoodana abaabulaan, laakiin se aaney iska noqonin yaacdo, wajigaa furan ah.

Hoggaamiye masuul ah ma aha kan dadka waddooyinka ku soo daadiya iyadoo aan qorshe iyo nidaam cad jirin. Hoggaan masuul ah waa kan la shaqeeya hay’adaha amniga, ka fogaada kicinta, ilaaliya dadka taageersan, kana hortaga in bannaanbaxa loo beddelo qalalaase, Dowladduna dhankeeda waa inay mar walba ixtiraamtaa xuquuqda bannaanbaxa nabadeed. Waa inay la hadashaa shacabka, caddeysaa sababta go’aannadeeda, kana fogaataa awood aan loo baahnayn. Bannaanbaxu ha ka dhaco goob cayiman, waqti cayiman iyo nidaam cayiman, ma aha cabburine Waa masuuliyad dowladeed.

Soomaaliya maanta waxay u baahan tahay dowladnimo, nidaam iyo tartan siyaasadeed oo bisil. Qof kasta oo dalkiisa jecel waa inuu fahmaa in xuquuqda iyo nidaamku ay wada socdaan. Xuquuq aan nidaam lahayn waxay isu beddeli kartaa fowdo. Nidaam aan xuquuq lahaynna wuxuu isu beddeli karaa cabburin. Sida saxda ahi waa in labadaba la ilaaliyo: xuquuqda shacabka ee bannaanbaxa iyo badbaadada shacabka Soomaaliyeed.

War-saxaafadeed ay soo saartay Wasaaradda Dhallinyarada iyo Ciyaaraha ayay ku sheegtay “kadib markii la ogaaday in Garsoore Cumar Cartan uu la kulmay caqabado la xiriira ogolaanshaha gelida dalka Mareykanka (Entry Denied), Wasaaraddu iyadoo kaashaneysa Wasaaradda Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ah iyo Madaxtooyada Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, waxay sameysay dadaallo diblomaasiyadeed iyo wada-xaajood ballaaran oo lala yeeshay Dowladda Mareykanka iyo hay’adda FIFA, si xal degdeg ah loogu helo arrintan”.

Warka waxay kaloo ku xustay “Nasiib darro, inkastoo dadaalladaas xooggan la sameeyay, ma suuragelin in xal laga gaaro. Garsoore Cumar Cartan wuxuu tusaale muuqda u yahay kartida, adkeysiga, iyo dadaalka dhallinyarada Soomaaliyeed. Guulihiisa caalamiga ahaa waxay sharaf iyo sumcad u yihiin shacabka Soomaaliyeed, waxayna caddeynaysaa in caqabadaha iyo duruufaha adag ee dalka ka jira aysan hor istaagin in dhalinyarada Soomaaliyeed ay gaaraan heerar sare oo caalami ah.

Wasaaradda Dhallinyarada iyo Isboortiska waxay mar kale xaqiijineysaa taageeradeeda buuxda ee Garsoore Cumar Cartan, waxayna sii wadi doontaa taageerada horumarintiisa xirfadeed iyo ka qeybgalka fursadaha caalamiga ah ee mustaqbalka, waxayna u mahadcelineysaa Shacabka Soomaaliyeed, bahda ciyaaraha iyo dhammaan Dadka muujiyay garab istaagga, dhiirrigelinta iyo taageerada ay u muujiyeen Garsoore Cumar Cartan.

(1) Dhammaan Hay’adaha Dawladda, Shacabka Soomaaliyeed iyo cid kasta oo adeegsanaysa Calanka iyo Asataanta Qaranka waa inay isticmaalaan midabka rasmiga ah ee ku xusan Jadwalka Koowaad (A) iyo Jadwalka Koowaad (B) ee Dastuurka JFS, ayadoo midabka buluugga ah ee Calanka iyo Astaantu uu yahay (Hex Code: #B5D7F1- RGB (Red, Green, Blue): (181, 215, 241).

(2) Sidoo kale, Heesta Qaranka Soomaaliya ee rasmiga ah oo dhammaystiran waa midda ku qoran Jadwalka Koowaad (C) ee Dastuurka JFS.

(3) Hay’addii ama masuuliyiintii si khaldan u adeegsada Calanka, Astaanta iyo Heesta Qaranka waxaa laga qaadi doonnaa tallaabo waafaqsan xeerarka dalka.

(4) Dhammaan xafiisyada dawladda ee heer federaal iyo heer dawlad goboleed waa inay adeegsadaan calanka, waana in la dhigaa xarumaha dawladda.

Kulanka ayaa diiradda lagu saaray xoojinta xiriirka iskaashi ee ka dhexeeya labada dal, gaar ahaan dhinacyada difaaca, tababarrada ciidamada, iyo taageerada dhismaha hay’adaha amniga Qaranka Soomaaliyeed.

Labada dhinac ayaa sidoo kale hoosta ka xarriiqay muhiimadda ay leedahay ilaalinta midnimada dhuleed ee Soomaaliya iyo Jamhuuriyadda Dadka Shiinaha, iyagoo adkeeyay mowqifka ay wadaagaan ee ku aaddan ixtiraamka madax-bannaanida iyo wadajirka dalalka.

Wasiirka Gaashaandhigga ayaa uga mahadceliyay Dowladda Shiinaha doorkeeda taageerada joogtada ah ee ay siiso Soomaaliya, isagoo carrabka ku adkeeyay muhiimadda ay leedahay sii xoojinta iskaashiga labada dal si loo horumariyo awoodda Ciidamada Qalabka Sida ee Soomaaliya.

Wasiirka ayaa khudbad uu ka jeediyay furitaanka madasha ku muujiyay muhiimadda ay maayarradu iyo dowladaha hoose u leeyihiin adeegga bulshada iyo horumarka dalka. Wuxuu sheegay in maayarradu ay si joogto ah ula tacaalaan baahiyaha bulshada, horumarinta adeegyada aasaasiga ah, kobcinta dhaqaalaha deegaanka iyo ilaalinta wadajirka bulshada.

“Waxaan maalin kasta la tacaalnaa baahiyaha bulshada, horumarinta adeegyada aasaasiga ah, kobcinta dhaqaalaha deegaanka iyo ilaalinta wadajirka bulshada. Sidaas darteed, guusha dowladaha hoose waa guusha dowladda guud ahaan,” ayuu yiri Wasiir Xoosh.

Sidoo kale, Wasiirka ayaa ka hadlay doorka Dowladda Federaalka ee xoojinta maamul-daadejinta iyo adeeg-baahinta, isagoo xusay in dowladda ay ka go’an tahay in awoodda, maaliyadda iyo go’aan-qaadashada la gaarsiiyo degmooyinka si loo horumariyo adeeg bixinta bulshada.

“Dowladda Federaalka waxaa si buuxda uga go’an xoojinta maamul-daadejinta iyo adeeg-baahinta. Waxaan aaminsanahay in sida ugu wanaagsan ee loo xoojin karo adeeg bixinta ay tahay in awoodda, maaliyadda iyo go’aan-qaadashada la gaarsiiyo degmooyinka,” ayuu yiri Wasiirku.

Wasiirka ayaa sidoo kale xusay in tani ay tahay madashii saddexaad ee ay Wasaaraddu qabato, islamarkaana sanadihii la soo dhaafay la hirgeliyay shaqooyin muhiim ah oo kor u qaaday awoodda dowladaha hoose. Gabagabadii, Wasiir Cali Xoosh ayaa ku boorriyay ka qaybgalayaasha madasha inay is-weydaarsadaan khibradaha kala duwan ee degmooyinka, caqabadaha, fursadaha iyo xalalka jira. Wuxuu tilmaamay in degmooyinka lagu qiimeyn doono waxqabadkooda, sida ay bulshada u abaabulaan iyo sida ay kor ugu qaadaan adeegyada ay bixiyaan.

Kulanka oo ay qeyb ka yihiin Madaxda Dowladda Federaalka ah, Maayarada iyo guddoomiyeyaasha degmooyinka, beesha caalamka iyo bulshada rayidka ah ayaa xoogga lagu saari doonaa in looga dodo oo lagu falaanqeeyo saamaynta abaaraha, ka hortagga colladaha dowladaha hoose iyo adkaysiga heer degmo ama deegaan.

Madashan oo ay soo qabanqaabisay Wasaaradda Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib-u-heshiisiinta Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, ayaa kulminaysa Maayarrada degmooyinka dalka, mas’uuliyiin ka socota Dowladda Federaalka Soomaaliya, Dowlad-goboleedyada, hay’adaha caalamiga ah iyo bulshada rayidka ah.

Kulanka ayaa diiradda lagu saaray dardargelinta hirgelinta Mabda’a Vancouver, oo ah hannaan caalami ah oo lagu xoojinayo tallaabooyinka looga hortagayo ka faa’iidaysiga carruurta xilliyada colaadaha hubeysan.

Intii uu socday kulanka, waxaa si gaar ah loo adkeeyay muhiimadda ay leedahay xoojinta wada-shaqeynta u dhexeysa hay’adaha dowladda iyo saaxiibada caalamiga ah, gaar ahaan hay’adda Save the Children, si loo hirgeliyo siyaasadaha iyo qorshayaasha lagu ilaalinayo xuquuqda carruurta Soomaaliyeed.

Kulanka waxaa ka qeyb galay xubnaha Kooxda Shaqada ee Ilaalinta Carruurta Xilliyada Colaadaha Hubeysan (CAAC Working Group), oo ay ku jireen wakiillo ka socday Wasaaradda Amniga Gudaha, Wasaaradda Caddaaladda iyo Arrimaha Dastuurka, Wasaaradda Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare, iyo Wasaaradda Dhallinyarada iyo Ciyaaraha.

Wasiirka ayaa agaasimayaasha la wadaagay warbixin ku saabsan dadaallada diblomaasiyadeed ee socda, isagoo sidoo kale bixiyay tilmaamo lagu xoojinayo wada-shaqeynta gudaha Wasaaradda iyo hirgelinta himilooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Soomaaliya.

Kulanka ayaa qeyb ka ah dadaallada lagu horumarinayo hufnaanta shaqada Wasaaradda, korna loogu qaadayo isku-duwidda howlaha, isla markaana lagu dardargelinayo fulinta ajendayaasha diblomaasiyadeed ee dalka.